Trong bối cảnh "America First" và cuộc chiến thương mại toàn cầu, các chính sách áp thuế của Mỹ dưới thời Tổng thống Trump đã mở rộng sang nhiều đối tác thương mại, trong đó Việt Nam là một ví dụ đáng chú ý. Các quyết định tăng thuế, cùng với những quan ngại về thương mại và chính sách tiền tệ đã tạo nên những biến động lớn, đòi hỏi Việt Nam phải chủ động đàm phán để bảo vệ lợi ích kinh tế của mình.
NHIỆM KỲ ĐẦU
1. Năm 2017 – Khởi Đầu Chính Sách và Đàm Phán Ban Đầu
Bối cảnh:
Ngay từ đầu nhiệm kỳ, chính quyền Trump đã khởi động các cuộc điều chỉnh về thuế quan nhằm cân bằng lại thương mại và bảo vệ các ngành sản xuất nội địa. Mặc dù Việt Nam chưa bị nhắm mục tiêu ngay lập tức, song sự điều chỉnh này đã tạo tiền đề cho các diễn biến sau.
Đàm phán sơ bộ:
Việt Nam chủ động tham gia các cuộc trao đổi, nhằm đảm bảo rằng các mức thuế áp dụng được tính toán một cách công bằng và không đẩy nền kinh tế nước nhà vào thế bất lợi.
Thâm hụt thương mại:
Năm 2017, thâm hụt thương mại Hoa Kỳ-Việt Nam đã đạt 38,3 tỷ USD, một con số đã đủ lớn để thu hút sự chú ý từ chính quyền Trump.
2. Năm 2018 – Vấn Đề Giá Cả Cạnh Tranh Trong Nông Sản
Quan ngại và mức thuế:
Vào năm 2018, chính quyền Trump bày tỏ quan ngại về giá cả cạnh tranh của nông sản Việt Nam, dẫn đến việc áp thuế vượt 80% đối với các mặt hàng nông sản. Đây là một trong những biện pháp bảo hộ mạnh nhằm đảm bảo sự cạnh tranh công bằng theo quan điểm của Mỹ.
Kết quả đàm phán:
Việt Nam đã nhanh chóng phản ứng thông qua quá trình đàm phán song phương hiệu quả với các cơ quan chức năng Mỹ. Đội ngũ đàm phán Việt Nam đã trình bày các luận điểm thuyết phục về giá thành sản xuất, dẫn đến việc mức thuế được thương lượng giảm về gần với mức ban đầu, cho thấy chiến lược ngoại giao thương mại khéo léo.
Thâm hụt tiếp tục:
Thâm hụt thương mại tiếp tục tăng lên 39,5 tỷ USD, làm gia tăng áp lực từ phía Mỹ.
3. Năm 2019 – Các Vấn Đề Thương Mại và Điều Chỉnh Thuế Quan
Quan ngại về thương mại:
Năm 2019, Tổng thống Trump đã bày tỏ quan điểm rằng Việt Nam có những điều chỉnh thương mại cần xem xét lại. Dựa trên quan điểm này, các mặt hàng chiến lược như thép, đồ gỗ và may mặc đối mặt với khả năng bị áp thuế với mức lên tới 120%.
Đàm phán điều chỉnh:
Trước tình hình này, Việt Nam đã cử đoàn đàm phán cấp cao đến Washington, triển khai chiến lược đối thoại đa kênh. Không chỉ làm việc với Bộ Thương mại, phái đoàn Việt Nam còn tiếp cận các nhóm lợi ích, doanh nghiệp Mỹ bị ảnh hưởng bởi thuế quan cao để tạo áp lực ngược. Kết quả, thông qua quá trình thương lượng khéo léo, mức thuế ban đầu đã được điều chỉnh về mức hợp lý hơn, giảm bớt áp lực lên các ngành hàng chủ lực của Việt Nam.
Danh sách giám sát:
Tháng 5/2019, Bộ Tài chính Hoa Kỳ đã đưa Việt Nam vào danh sách giám sát về chính sách tiền tệ, đánh dấu một bước leo thang trong căng thẳng thương mại.
Thâm hụt mở rộng:
Thâm hụt thương mại tiếp tục tăng lên 55,8 tỷ USD, gần gấp rưỡi so với hai năm trước đó.
4. Năm 2020 – Chính Sách Tiền Tệ và Biện Pháp Điều Chỉnh Thuế
Bối cảnh và vấn đề chính sách tiền tệ:
Năm 2020, Việt Nam bị đưa vào danh sách theo dõi về chính sách tiền tệ của Mỹ, dẫn đến nguy cơ áp dụng các biện pháp thuế có mức từ 30% đến 95% đối với một số sản phẩm. Đây là nỗ lực từ phía chính quyền Trump nhằm đảm bảo những gì mà Mỹ cho là công bằng trong tỷ giá hối đoái.
Thuế đối với một số mặt hàng:
Bộ Thương mại Hoa Kỳ đã áp thuế lên đến 456% đối với lốp xe ô tô Việt Nam, một trong những mức thuế cao nhất từng được áp dụng.
Kết quả thương lượng:
Đối mặt với áp lực thuế quan cao, Việt Nam đã triển khai chiến lược đối phó toàn diện. Nhóm đàm phán không chỉ làm việc với cơ quan liên bang mà còn tiếp cận các nghị sĩ, doanh nghiệp và tiêu dùng Mỹ để làm rõ tác động hai chiều của thuế quan cao. Đồng thời, Việt Nam cũng cam kết minh bạch hóa dữ liệu tiền tệ và thương mại. Những nỗ lực này đã mang lại kết quả khi các nhà đàm phán Việt Nam thành công trong việc thuyết phục hoãn áp dụng các biện pháp mới cho đến thời điểm chuyển giao chính quyền –mở ra viễn cảnh mà dưới thời Biden có thể sẽ có những điều chỉnh tích cực hơn.
Thâm hụt kỷ lục:
Năm 2020, thâm hụt thương mại đạt mức 69,7 tỷ USD, tăng gần gấp đôi so với 2017.
GIAI ĐOẠN CHUYỂN TIẾP 2021-2024: BIDEN VÀ SỰ "THƯ GIÃN" TẠM THỜI
Sự thay đổi chính quyền từ Trump sang Biden đã mang lại một khoảng thở cho quan hệ thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ:
Tháng 4/2021:
Chính quyền Biden đã bỏ nhãn về chính sách tiền tệ đối với Việt Nam, mở ra không gian đàm phán mới.
Tháng 7/2021:
Hai nước đạt được thỏa thuận về chính sách tiền tệ, giúp giảm bớt căng thẳng.
Sự gia tăng thâm hụt:
Mặc dù có sự thư giãn về mặt chính sách, thâm hụt thương mại vẫn tiếp tục tăng. Theo số liệu mới nhất từ Bộ Công Thương và các nguồn kinh tế quốc tế, thâm hụt thương mại Hoa Kỳ-Việt Nam trong năm 2024 ước tính đã vượt qua mốc 112 tỷ USD, cho thấy xu hướng tăng liên tục so với các năm trước.
Đàm phán liên tục:
Trong suốt giai đoạn này, Việt Nam đã tăng cường mua các mặt hàng chiến lược từ Mỹ, đặc biệt là trong lĩnh vực năng lượng và nông sản, nhằm cân bằng cán cân thương mại.
TRỞ LẠI VỚI MỘT TRUMP "CỨNG RẮN HƠN"
Sau khi đắc cử TT Trump đã khẳng định thuế quan chính là con bài để đưa nước Mỹ trở nên thịnh vượng. Thuế quan 46% với Việt Nam, con số này không phải ngẫu nhiên mà dựa trên tính toán về mức thâm hụt thương mại và các quan ngại về dịch chuyển chuỗi cung ứng.
Thâm hụt thương mại:
Năm 2023 đạt khoảng 104 tỷ USD và năm 2024 ước tính lên tới 112 tỷ USD.
Nguồn gốc xuất khẩu:
Có 17-19% xuất khẩu từ Việt Nam sang Hoa Kỳ có liên quan đến chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp, làm dấy lên những lo ngại về cạnh tranh không công bằng.
Chính sách tỷ giá:
Những lo ngại dai dẳng về chính sách tỷ giá của Việt Nam cũng góp phần làm tăng áp lực.
BƯỚC TIẾN MỚI NHẤT
Khi đối mặt với mức thuế 46% đầy áp lực, Việt Nam đã làm điều không tưởng điều mà gần hai thập kỷ chưa làm được - đưa Mỹ vào bàn đàm phán FTA. Trong chuyến công tác đặc biệt với tư cách Đặc phái viên của Tổng Bí thư Tô Lâm, Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc đã thực hiện một chuỗi chiến lược ngoại giao:
Tận dụng thời điểm áp lực: Thay vì phản ứng phòng thủ, Việt Nam chủ động đưa ra đề xuất đàm phán toàn diện
Tiếp cận đồng bộ: Làm việc trực tiếp với cả ba trung tâm quyền lực quyết định về thuế quan của Mỹ- – một điều hiếm thấy trong ngoại giao kinh tế quốc tế:
.USTR: Cơ quan có quyền đề xuất và thương lượng các thỏa thuận thương mại
.Bộ Tài chính: Đơn vị quyết định chính sách tiền tệ và tỷ giá hối đoái
.Bộ Thương mại: Cơ quan chịu trách nhiệm về thuế chống phá giá và chống trợ cấp
Bằng cách này, Việt Nam đã tạo ra một "vòng vây ngoại giao" không cho phép các cơ quan Mỹ đùn đẩy trách nhiệm lẫn nhau – một chiến thuật thường được áp dụng trong các đàm phán phức tạp.
Mở rộng phạm vi đàm phán: Nâng cấp từ vấn đề thuế quan thành một hiệp định thương mại toàn diện. FTA với Mỹ sẽ là một "khế ước quốc tế" toàn diện, vượt xa các thỏa thuận hiện có như BTA (2000), Hiệp định dệt may (2003), PNTR (2006) và TIFA (2007)
NHÌN NHẬN KHÁCH QUAN
Quá trình áp thuế của Mỹ đối với Việt Nam từ 2017 đến nay cho thấy đây không phải là một quyết định đột ngột mà là một tiến trình dài hạn với nhiều dấu hiệu cảnh báo. Việc chính quyền Biden tạm thời làm dịu căng thẳng trong giai đoạn 2021-2024 đã tạo ra một khoảng thời gian để Việt Nam điều chỉnh, nhưng không giải quyết được các vấn đề cơ bản trong cán cân thương mại.
Với việc TT Donald Trump trở lại Nhà Trắng, những cảnh báo trước đây về mức thuế cao đã trở thành hiện thực với con số 46% được đề xuất. Điều này đặt ra thách thức lớn cho Việt Nam trong việc cân bằng lại quan hệ thương mại, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và tìm kiếm các giải pháp đàm phán hiệu quả như đã từng làm trong nhiệm kỳ đầu tiên của TT Trump.
Nhưng với những gì đang diễn ra cũng đã cho thấy khả năng biến thách thức thành cơ hội. Nếu Việt Nam thiết lập FTA với Mỹ thành công sẽ định hình lại hoàn toàn cấu trúc thương mại khu vực, đưa Việt Nam từ vị trí bị động sang chủ động trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đây không đơn thuần là một thắng lợi ngoại giao ngắn hạn mà là bước đột phá mang tính chiến lược, đánh dấu sự trưởng thành của ngoại giao kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên cạnh tranh nước lớn.
