Theo số liệu chưa chính thức, hiện nay khoảng 25–30% lực lượng lao động ở Việt Nam thuộc thế hệ Gen Z những người sinh ra trong thời kỳ internet và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ.
Có một thực tế ít người để ý, thế hệ Gen Z hiện nay đang nghèo hơn thế hệ cha mẹ của họ rất nhiều. “Nghèo” ở đây không còn mang nghĩa truyền thống, mà cần được hiểu theo một tiêu chuẩn mới.
Ngày xưa, nghèo là thiếu ăn, thiếu mặc, không đủ điều kiện vật chất cơ bản. Nhưng thế hệ trước vẫn có đầy đủ cơ hội phát triển, được học hành, có việc làm, có thể lập gia đình, sinh con, xây dựng hạnh phúc nhờ vào sự tự lập và nỗ lực bản thân, không cần phụ thuộc nhiều vào gia đình.
Ngày nay, Gen Z có thể không lo thiếu ăn mặc, nhưng lại không dư giả, không tích lũy, luôn căng thẳng vì chi phí sinh hoạt. Thế hệ này khó có khả năng mua nhà nếu không nhờ vào cha mẹ. Nhiều bạn trẻ cũng không dám lập gia đình, sinh con khi kinh tế chưa độc lập. Tóm lại, sự tự lập của Gen Z ngày nay phụ thuộc nhiều hơn vào cha mẹ, thay vì vào thu nhập mà họ kiếm được trong xã hội hiện đại.
Đây còn được gọi là tình trạng “nghèo trong thịnh vượng”. Xã hội phát triển hơn, vật chất nhiều hơn, nhưng khoảng cách thu nhập và gánh nặng chi phí khiến nhiều người cảm thấy nghèo đi. Nghèo hiện đại không còn là thiếu ăn mặc, mà là cảm giác hụt hơi trước chi phí sinh hoạt, thiếu khả năng tích lũy. Nó phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc kinh tế – xã hội, lương không theo kịp giá tài sản, trong khi kỳ vọng về một “cuộc sống đủ đầy” ngày càng cao.
Thế hệ 7x, 8x dù sinh ra trong thời bao cấp, nhưng cơ hội học tập và việc làm khá bình đẳng. Họ tin rằng nếu chịu khó tu dưỡng và phấn đấu, họ có thể thay đổi cuộc sống. Chính vì thế, nhiều người thuộc thế hệ 7x 8x như chúng tôi đã mua được nhà đất, vàng, cổ phiếu với giá rẻ trước khi thị trường bùng nổ và tăng giá đột biến, cơ hội đó ngày một ít đi trong tương lai các bạn ạ.
Ngược lại, Gen Z bước vào đời khi giá bất động sản, giáo dục, y tế, tiêu dùng đều đắt đỏ gấp nhiều lần, trong khi lương không theo kịp. Xã hội ngày càng cạnh tranh khốc liệt và phân hóa giàu nghèo đã lên đến đỉnh điểm.
Gen Z chứng kiến rõ những bất công xã hội,khả năng tiếp cận việc làm, cơ hội thăng tiến ngày càng bị giới hạn, trong khi tầng lớp trên lại tạo ra khoảng cách quá xa về kinh tế, địa vị và cơ hội cho con em họ.
Một nhóm nhỏ trong Gen Z – được gọi là trust fund babies (những người sống nhờ tài sản gia đình), hay thường được gọi vui là rich kids hoàn toàn khác biệt. Họ có tài sản kế thừa hoặc cơ hội kinh doanh vượt trội, gắn liền với hình ảnh siêu xe, hàng hiệu, du học, đầu tư sớm… Trong khi phần lớn Gen Z khác vẫn phải chật vật với chi phí sinh hoạt hằng ngày.
Khi sự phân hóa giàu nghèo ngày càng sâu sắc trong thế hệ Gen Z, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều so với thời 7x, 8x. Thế hệ cũ dù bị ràng buộc bởi giá trị truyền thống (lấy vợ chồng sớm, ổn định nghề nghiệp, chăm sóc cha mẹ), nhưng họ vẫn còn cơ hội nắm bắt những giá trị hiện đại và vươn lên bằng sự chăm chỉ. Trong khi đó, Gen Z Việt Nam lại sống nhiều trong thế giới ảo của mạng xã hội, bị chi phối bởi những cảm xúc ngắn hạn, xu hướng tiêu dùng xa xỉ và trải nghiệm mới lạ, nhưng lại thiếu cơ hội tích lũy như cha anh đi trước.
Sự phát triển của AI và tự động hóa tiếp tục thay thế nhiều công việc văn phòng, dịch vụ, đẩy Gen Z vào thế mâu thuẫn, hoặc liên tục đào tạo lại để thích ứng, hoặc bị bỏ lại phía sau. Khi một thế hệ phải làm việc như “cỗ máy” nhưng thu nhập không đủ đáp ứng nhu cầu cơ bản, họ dễ nảy sinh tâm lý phản kháng, đòi hỏi cải cách, và điều này có thể gây ra hỗn loạn xã hội.
Mâu thuẫn cốt lõi của Gen Z trong tương lai chính là: tự do cá nhân và khát vọng sống tốt đối chọi với giới hạn kinh tế và áp lực phân hóa giàu nghèo. Cách mà thế hệ này giải quyết những mâu thuẫn đó sẽ định hình diện mạo xã hội Việt Nam trong 20–30 năm tới.
Đó có thể là một kỷ nguyên bứt phá của dân tộc, hoặc một kỷ nguyên bất bình đẳng nơi con người phải chấp nhận “chuẩn nghèo mới”, với một thế hệ mất dần tương lai vì hậu quả cha ông để lại do bất động sản trên trời, còn cán bộ thì “trên thiên đình”, như lời Thủ tướng Phạm Minh Chính nói đầy bất lực trong một cuộc họp gần đây về bất động sản.
