Trong bối cảnh kinh tế suy thoái và khủng hoảng nợ của chính quyền địa phương, Chủ tịch Tập Cận Bình đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi của Trung Quốc sang mô hình tăng trưởng do công nghệ thúc đẩy. Nhưng thay vì đảm bảo quá trình chuyển đổi bền vững, chiến lược của ông đã dẫn đến một động lực rủi ro khi lĩnh vực công nghệ bùng nổ trong khi phần còn lại của nền kinh tế đang chậm lại.
WASHINGTON, DC – Các nhà quan sát phương Tây thường coi Trung Quốc là một siêu cường đang trỗi dậy trên bờ vực thống trị toàn cầu hoặc là một quốc gia mong manh bên bờ vực sụp đổ. Những quan điểm trái ngược này chỉ khuếch đại một mặt của quỹ đạo kinh tế của Trung Quốc: bùng nổ công nghệ cùng với sự suy giảm tăng trưởng.
Nghịch lý này phần lớn có thể là do các chỉ thị do Chủ tịch Tập Cận Bình ban hành cho hàng triệu cán bộ Đảng Cộng sản được giao nhiệm vụ hiện thực hóa tầm nhìn đầy tham vọng của ông.
Trái ngược với nhận thức về Trung Quốc là nền kinh tế chỉ huy, nơi các nhà lãnh đạo quốc gia đưa ra các mệnh lệnh chính xác, logic của cái mà tôi gọi là "ứng biến có chỉ đạo" lại chiếm ưu thế. Các nhà lãnh đạo trung ương ra hiệu về các ưu tiên của họ trong khi bộ máy quan liêu rộng lớn của đất nước - bao gồm các bộ và chính quyền địa phương - diễn giải và hành động theo các tín hiệu này theo các động cơ chính trị.
Tập Cận Bình đã nói rõ với các quan chức Trung Quốc rằng ông muốn di sản của mình là một nền kinh tế mới tập trung vào "phát triển chất lượng cao" và "lực lượng sản xuất chất lượng mới" (tức là đổi mới công nghệ cao). Nền kinh tế cũ của các ngành công nghiệp gây ô nhiễm, đầu tư cơ sở hạ tầng và đầu cơ bất động sản đã giúp Trung Quốc thoát khỏi đói nghèo lên vị thế thu nhập trung bình, nhưng Tập Cận Bình đã tách mình khỏi nó. Ông thậm chí có vẻ coi thường mô hình tăng trưởng trước đây của đất nước, liên kết nó với các đối thủ chính trị và những kẻ cấp dưới tham nhũng mà ông đã gạt sang một bên hoặc bỏ tù.
Do đó, các quan chức Trung Quốc có ít động lực để thực hiện các bước táo bạo nhằm phục hồi nền kinh tế cũ: thành công sẽ không giúp cải thiện vị thế của họ và thất bại có thể chấm dứt sự nghiệp của họ. Điều này giúp giải thích cho phản ứng yếu ớt của chính quyền trung ương đối với tình trạng suy thoái bất động sản đang diễn ra. Nếu các nhà hoạch định chính sách hành động quyết đoán ngay sau đại dịch COVID-19, họ có thể khôi phục lại niềm tin của người tiêu dùng. Tuy nhiên, cho đến nay, sự suy thoái kinh tế không chỉ ảnh hưởng đến lòng tin mà còn cả thu nhập, vì ngày càng nhiều người phải đối mặt với tình trạng sa thải và cắt giảm lương.
Trong khi đó, việc chính phủ chỉ tập trung vào sản xuất các sản phẩm công nghệ tiên tiến đã thúc đẩy chính quyền địa phương đầu tư quá mức vào các lĩnh vực được Tập Cận Bình ưa chuộng, chẳng hạn như xe điện (EV) và tấm pin mặt trời. Trong một bài báo gần đây, các đồng tác giả và tôi đã chỉ ra rằng sau khi chính quyền trung ương đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng cho các bằng sáng chế mới - một chỉ số tiêu chuẩn về đổi mới - các quan chức địa phương đã thổi phồng các con số bằng cách khuyến khích các bằng sáng chế rác. Do đó, tỷ lệ các sáng kiến thực sự mới đã giảm. Chúng tôi gọi hiện tượng này là "động lực đổi mới năng suất thấp".
Mặc dù Trung Quốc rất hiệu quả trong việc tạo ra sản lượng lớn nhanh chóng, nhưng cách tiếp cận này lại gây ra lãng phí đáng kể. Ngành công nghiệp EV là một ví dụ điển hình: Trung Quốc có hơn 450 nhà máy sản xuất ô tô, nhưng một phần ba trong số đó hoạt động ở công suất dưới 20%. Cuối cùng, hầu hết các nhà sản xuất này có khả năng sẽ phá sản, khiến ngành công nghiệp này phải hợp nhất xung quanh một vài gã khổng lồ như BYD.
Tuy nhiên, phương pháp này cũng có những mặt tích cực. Các nhà lãnh đạo trung ương sẵn sàng chấp nhận tình trạng kém hiệu quả và lãng phí miễn là cuối cùng họ tạo ra được những nhà vô địch. Các chính quyền địa phương đang dùng mọi thủ đoạn để thúc đẩy các ngành công nghiệp mới nổi, từ việc kết hợp vốn đầu tư mạo hiểm với đầu tư công cho đến thu hút nhân tài khoa học bị ngăn cản bởi sự giám sát của Hoa Kỳ đối với các nhà khoa học châu Á. Đáng chú ý, Trung Quốc đã thu hút được hơn 2.400 nhà khoa học gốc Hoa vào năm 2021, trong khi Hoa Kỳ chịu tổn thất ròng khi họ bỏ Hoa Kỳ về nước.
Về cơ bản, bộ máy quan liêu đã điều chỉnh hoạt động "huy động" của cộng sản (thường được gọi là các chiến dịch "tổ ong") để phục vụ cho các mục tiêu tư bản của giới lãnh đạo. Theo truyền thống, chiến lược này nhắm vào xuất khẩu hàng tiêu dùng, giúp các hộ gia đình ở phía Bắc bán cầu hưởng lợi từ sự cạnh tranh khốc liệt trong nội bộ Trung Quốc và do đó là hàng nhập khẩu giá rẻ của Trung Quốc. Nhưng kể từ đó, nó đã được chuyển hướng để thúc đẩy sản xuất công nghệ tiên tiến và năng lượng sạch - những lĩnh vực mà cả Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu đều quyết tâm thống trị thông qua các chính sách công nghiệp.
Chắc chắn, ngay cả những người chỉ trích gay gắt nhất của Tập Cận Bình cũng sẽ không phản đối tham vọng chuyển hướng khỏi mô hình tăng trưởng cũ của Trung Quốc và thúc đẩy đổi mới công nghệ cao của ông. Suy cho cùng, mọi quốc gia đều mong muốn tiến theo hướng này. Nhưng nền kinh tế cũ và mới có mối liên hệ chặt chẽ với nhau; nếu nền kinh tế cũ suy yếu quá nhanh, chắc chắn sẽ cản trở sự trỗi dậy của nền kinh tế mới. Điều này đã thể hiện rõ trong sự sụp đổ của bất động sản, đã xóa sổ việc làm và tài sản hộ gia đình, khiến người tiêu dùng phải cắt giảm chi tiêu. Kết quả là, các nhà sản xuất buộc phải xuất khẩu hàng hóa không bán được như xe điện, làm trầm trọng thêm căng thẳng thương mại với Hoa Kỳ và các quốc gia khác cáo buộc Trung Quốc bán phá giá năng lực sản xuất dư thừa của mình vào thị trường của họ.
Nói một cách đơn giản, nền kinh tế mới của Trung Quốc không thể tăng trưởng đủ nhanh để sớm thay thế nền kinh tế cũ. Làm trầm trọng thêm vấn đề này là tình trạng cắt giảm việc làm do những tiến bộ công nghệ như rô-bốt công nghiệp và xe không người lái, nơi Trung Quốc đã đạt được những bước tiến ấn tượng. Năng suất tăng có xu hướng chỉ có lợi cho những người lao động trẻ tuổi, được đào tạo về kỹ thuật, chứ không phải những người lớn tuổi.
Hơn nữa, việc chuyển sang nền kinh tế công nghệ cao thường đòi hỏi tăng trưởng GDP mạnh mẽ và tài chính công lành mạnh để chính phủ có thể đầu tư vào các chính sách công nghiệp, đào tạo lại người lao động và thiết lập mạng lưới an sinh xã hội cho những người bị bỏ lại phía sau. Nếu không có sự hỗ trợ như vậy, quá trình chuyển đổi có nguy cơ làm sâu sắc thêm sự chia rẽ xã hội và kinh tế.
Tuy nhiên, Trung Quốc đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các công nghệ tiên tiến trong bối cảnh suy thoái kinh tế và khủng hoảng nợ của chính quyền địa phương. Cách tiếp cận này là chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Ví dụ, khi Nhật Bản phải đối mặt với tình trạng trì trệ kinh tế kéo dài vào những năm 1990, họ đã không đồng thời tăng cường thúc đẩy đổi mới do nhà nước lãnh đạo.
Để đảm bảo thành công của một sự thay đổi cơ cấu, Tập Cận Bình phải nhấn mạnh tầm quan trọng của việc củng cố các bộ phận kém hấp dẫn hơn của nền kinh tế cũ và tạo việc làm hoặc hỗ trợ cho những người lao động bị mất việc làm. Nếu không có sự hướng dẫn như vậy, các quan chức sẽ tiếp tục ưu tiên các lĩnh vực làm trầm trọng thêm căng thẳng thương mại với phương Tây hơn là các ngành công nghiệp truyền thống vẫn chiếm phần lớn tăng trưởng của Trung Quốc.
Câu chuyện về "đỉnh cao Trung Quốc" không nắm bắt được quỹ đạo nghịch lý của đất nước này. Chỉ thổi phồng những điểm yếu của Trung Quốc, nó thổi phồng nỗi sợ rằng các nhà lãnh đạo Trung Quốc sẽ chấp nhận rủi ro quân sự, điều mà Hoa Kỳ phải chống lại. Như Ryan Hass đã cảnh báo, điều này có nguy cơ làm leo thang một vòng luẩn quẩn của sự đối kháng lẫn nhau.
Vậy, Trung Quốc có đang suy thoái không? Câu trả lời là cả có và không. Trong khi tăng trưởng GDP đang chậm lại, Trung Quốc đang hướng tới một nền kinh tế xanh, công nghệ cao và vẫn là thị trường tiêu dùng lớn thứ hai thế giới.
Nhưng khi đất nước phải đối mặt với những cơn gió ngược kinh tế mạnh mẽ và người tiêu dùng thắt lưng buộc bụng, các nhà đầu tư phải thích nghi với thực tế mới và các đối tác thương mại phải đa dạng hóa rủi ro.
Tuy nhiên, những dự đoán về sự sụp đổ sắp xảy ra của nền kinh tế Trung Quốc là quá cường điệu. Nếu lịch sử có thể chỉ dẫn, thì diễn biến duy nhất có thể thực sự làm mất ổn định chế độ là khoảng trống quyền lực ở cấp cao nhất.
Yuen Yuen Ang, Giáo sư Kinh tế Chính trị tại Đại học Johns Hopkins, là tác giả của How China Escaped the Poverty Trap (Nhà xuất bản Đại học Cornell, 2016) và China’s Gilded Age (Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 2020).
4 tháng 9 năm 2024 - YUEN YUEN ANG
