Tôi dịch bài này để xem cái nhìn của tầng lớp trí thức ủng hộ đảng dân chủ họ đang nghĩ và đánh giá như thế nào khi ông Trump thắng cử vào ngày 05/11/2024 chỉ còn 6 ngày nữa!
Với các quan chức cấp cao từ chính quyền trước của Donald Trump công khai cảnh báo rằng ông phù hợp với định nghĩa của một kẻ phát xít, những suy ngẫm về sự suy thoái của nước Đức giữa hai cuộc chiến tranh thế giới đã không tránh khỏi việc trở nên nổi bật. Mặc dù phép so sánh này còn lâu mới hoàn hảo, nhưng có rất nhiều điểm tương đồng đáng lo ngại.
PRINCETON – Không ai biết cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ sẽ diễn ra như thế nào. Một khả năng là bong bóng Trump cuối cùng sẽ vỡ, cho phép nước Mỹ và trên toàn thế giới trở lại bình thường. Nhưng cũng có khả năng Hoa Kỳ sẽ lao vào một chế độ độc tài quân sự hóa cấp tiến sẽ thiết lập một chuẩn mực mới cho những kẻ chuyên quyền ở những nơi khác.
Các nhà khoa học chính trị không phải là những người duy nhất nhìn thấy những cộng hưởng lịch sử đáng lo ngại ở đây. Theo lời của tham mưu trưởng lâu năm nhất của Donald Trump, Tướng John Kelly, cựu tổng thống "phù hợp với định nghĩa về phát xít", theo đó ông muốn nói đến "một hệ tư tưởng chính trị và phong trào cực hữu, độc tài, dân tộc chủ nghĩa, đặc trưng bởi một nhà lãnh đạo độc tài, chế độ chuyên quyền tập trung, chủ nghĩa quân phiệt, đàn áp bằng vũ lực phe đối lập, niềm tin vào hệ thống phân cấp xã hội tự nhiên".
Chủ nghĩa phát xít kiểu Mỹ hiện đại có nguồn gốc rõ ràng từ quá khứ. Trong cuốn tiểu thuyết năm 2004 của mình, The Plot Against America, Philip Roth đã dựa trên các nhân vật và sự kiện lịch sử có thật để trình bày kịch bản phản thực tế của mình trong đó Charles Lindbergh được bầu làm tổng thống theo chương trình "Nước Mỹ trên hết" bài Do Thái, theo chủ nghĩa biệt lập cấp tiến. Một số nhà phân tích và sử gia sẽ nhìn lại xa hơn nữa, không chỉ đến những năm 1930, mà còn là một thế kỷ trước đó, đến luận điệu dân túy và chủ nghĩa phân biệt chủng tộc bừa bãi của Tổng thống Andrew Jackson.
Trong mọi trường hợp, các giai đoạn sụp đổ của nền dân chủ luôn nảy sinh cùng một câu hỏi đau khổ. Có phải một số đặc điểm cụ thể của nền văn hóa đã dần dần làm xói mòn hệ thống chính trị, hay chúng ta đang đối phó với một khuynh hướng sâu sắc hơn, bẩm sinh của con người mà chỉ có thể được kiểm soát bởi các sắp xếp thể chế phù hợp (như những sắp xếp được Alexander Hamilton, John Jay và James Madison phác thảo một cách xuất sắc trong Federalist Papers)?
Trường hợp tiêu biểu của sự sa sút vào chủ nghĩa man rợ tất nhiên là nước Đức giữa hai cuộc chiến tranh. Để giải thích sự trượt dốc của đất nước vào bạo lực chính trị, chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt và cuối cùng là diệt chủng, một số nhà phân tích đã chỉ ra những khuynh hướng văn hóa vốn có của Đức - từ chủ nghĩa bài Do Thái dữ dội của Martin Luther đến sự thoái vị của những người theo chủ nghĩa tự do Đức thế kỷ XIX trước sức mạnh chính trị thô bạo và "máu và sắt" của Von Bismarck.
Giống như cuộc bầu cử tổng thống của Hoa Kỳ năm nay, các cuộc bầu cử của Đức vào những năm 1930 rất sít sao. Trong mỗi trường hợp, Adolf Hitler và đảng của ông ta giành được số phiếu bầu ít hơn đáng kể so với số phiếu mà Trump có thể nhận được vào tháng 11. Sau khi giành được 37% số phiếu trong cuộc bầu cử tháng 7 năm 1932, Đảng Quốc xã tụt xuống còn 33% trong cuộc bầu cử tháng 11 năm 1932. Ngay cả trong cuộc bầu cử không tự do vào tháng 3 năm 1933 – khi Đảng Cộng sản bị cấm và cử tri phải chịu sự đe dọa hàng loạt – số phiếu bầu của Đảng Quốc xã vẫn dưới 44%. Bản thân Hitler chỉ giành được 30% số phiếu bầu trong vòng đầu tiên của cuộc bầu cử tổng thống mùa xuân năm 1932 và 37% trong vòng thứ hai.
Do đó, Hitler không bị cuốn vào quyền lực bởi làn sóng ủng hộ lớn. Thay vào đó, ông được sự hỗ trợ cho sự thăng tiến chính trị của mình do phản ứng từ các thể chế truyền thống: quân đội, bộ máy quan liêu, lực lượng cảnh sát và trên hết là cộng đồng doanh nghiệp.
Giống như nước Mỹ ngày nay, các ông trùm công nghiệp Đức cũng bị chia rẽ. Nhiều người nghi ngờ Đức Quốc xã, nhưng ngay cả họ cũng không hoàn toàn nhận ra tính cấp tiến trong chương trình nghị sự của Hitler. Georg Solmssen, Tổng giám đốc điều hành của ngân hàng lớn nhất nước Đức (Deutsche Bank), đã được rửa tội theo đạo Tin lành, nhưng ông nội của ông là một giáo sĩ Do Thái, và cha ông là một chủ ngân hàng đã chuyển sang lĩnh vực tài chính vì người Do Thái bị loại khỏi công chức. Người đàn ông điềm tĩnh, thông minh này coi Đức Quốc xã là mối đe dọa chủ yếu vì các yếu tố xã hội chủ nghĩa và dân túy trong chương trình của họ; ông cho rằng chủ nghĩa bài Do Thái cuồng nhiệt của họ chỉ là một thủ đoạn bầu cử chiến thuật.
Solmssen không hiểu Đức Quốc xã là gì cho đến tháng 4 năm 1933, khi đã quá muộn. Ông không phải là người duy nhất hiểu như vậy. Nhiều người tử tế không có đủ trí tưởng tượng để hiểu được mức độ bạo lực mà Hitler sẽ sớm gây ra. Giả định trong giới cầm quyền Đức là kẻ kích động có thể bị thuần hóa. Nhưng quan điểm nguy hiểm này dựa trên một ảo tưởng.
Rốt cuộc, bối cảnh chính trị rộng lớn hơn đã thay đổi cơ bản. Hệ thống bồi thường sau Thế chiến thứ nhất, được thiết lập tại hội nghị hòa bình Versailles năm 1919, đã hạn chế nghiêm trọng nước Đức và hạn chế khả năng cơ động của nước này; nhưng đến năm 1933, hệ thống quốc tế đã tan rã. Hai năm trước, quân đội Nhật Bản đã gây ra một sự cố biên giới ở Mãn Châu và sau đó tràn qua biên giới, phớt lờ Hội Quốc Liên và giao ước cấm "xâm lược" của tổ chức này.
Hơn nữa, với nền kinh tế toàn cầu đang phải chịu đựng trong cuộc Đại suy thoái, có rất ít động lực để tiếp tục chơi theo các quy tắc của hệ thống kinh tế cũ.
Do đó, chủ nghĩa dân tộc và chế độ tự cung tự cấp ngày càng trở nên hấp dẫn như những chiến lược không tốn kém để nâng cao mức sống của người Đức.
Một lần nữa, có những điểm tương đồng đáng ngại với thời điểm hiện tại. Hầu hết, nếu không muốn nói là tất cả, các tổ chức quốc tế đều đang cho thấy dấu hiệu của tuổi tác, và hệ thống Liên hợp quốc đã bị tê liệt bởi sự chia rẽ về cuộc chiến của Nga với Ukraine và các chiến dịch của Israel chống lại Hamas, Hezbollah và - có lẽ là sớm thôi - Iran.
Tuy nhiên, không giống như đầu những năm 1930, nền kinh tế thế giới vẫn còn rất nhiều sự kết nối và phụ thuộc lẫn nhau. Do đó, bất kỳ động thái nào hướng tới sự tự cung tự cấp thực sự sẽ không dễ dàng. Ngược lại, chi phí sẽ rất rõ ràng đối với người Mỹ và phần còn lại của thế giới, và trên hết là đối với thị trường tài chính.
Trong bối cảnh này, thật đáng kinh ngạc khi nghe những nhân vật tài chính nổi tiếng như Larry Fink của BlackRock lập luận rằng cuộc bầu cử ở Hoa Kỳ "thực sự không quan trọng" đối với thị trường. Tại sao những nhân vật hàng đầu như Warren Buffett lại không lên tiếng? Họ dường như đang tái hiện hành vi của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp Đức trước tháng 1 năm 1933.
Chính xác là vì các mối liên hệ kinh tế quốc tế có thể hạn chế hành động chính trị quốc gia, việc cắt đứt chúng có nguy cơ gây ra một cú sốc tài chính lớn.
Tùy thuộc vào cách cuộc bầu cử này diễn ra, có thể sẽ sớm đến lúc người Mỹ (và mọi người khác) sẽ rất biết ơn những hạn chế đi kèm với nền kinh tế toàn cầu hóa. Ít có sự kiện nào khiến người ta tỉnh táo hơn – và làm mất uy tín hơn đối với những người thúc đẩy chính sách tồi – hơn là một cuộc khủng hoảng tài chính phá hủy sinh kế của cử tri và làm giảm mức sống của họ.
Tác giả: Harold James là Giáo sư Lịch sử và Quan hệ Quốc tế tại Đại học Princeton. Là một chuyên gia về lịch sử kinh tế Đức và toàn cầu hóa, ông là đồng tác giả của The Euro và The Battle of Ideas, và là tác giả của The Creation and Destruction of Value: The Globalization Cycle, Krupp: A History of the Legendary German Firm, Making the European Monetary Union, The War of Words, và gần đây nhất là Seven Crashes: The Economic Crises That Shaped Globalization (Nhà xuất bản Đại học Yale, 2023).
HAROLD JAMES - 28 tháng 10 năm 2024
