Từ khói nướng trên vỉa hè đến tình trạng lấn chiếm không gian công cộng đang góp phần khiến các đô thị lớn trở nên quá tải và ngột ngạt. Đây không chỉ là câu chuyện quản lý trật tự đô thị mà là hệ quả của mô hình phát triển thiếu cân đối.
Một loại “bệnh lý”
Khoảng 11h trưa mỗi ngày, người dân sống dọc đường Nguyễn Gia Trí (TPHCM) lại bất đắc dĩ phải chịu đựng làn khói từ những bếp nướng thịt ngay giữa đô thị. Để thu hút thực khách, nhiều quán bún chả, quán cơm tấm tại đây đặt bếp nướng ngay trên vỉa hè, thản nhiên quạt khói ra không gian chung.
Hình ảnh trên còn xuất hiện ở rất nhiều tuyến đường khác của thành phố như Xô Viết Nghệ Tĩnh, Phan Xích Long, Đỗ Xuân Hợp...
Gây ô nhiễm không khí là một chuyện. Các quán ăn, hàng rong còn tận dụng không gian chung vỉa hè và biến phần diện tích này thành địa điểm kinh doanh riêng. Đơn cử, đoạn đường Điện Biên Phủ kéo dài từ khu vực Trường Đại học Công nghệ TPHCM tới Đại học Hồng Bàng, Đại học Kinh tế - Tài chính luôn trong tình trạng nhếch nhác với rác thải vứt bừa bãi, vỉa hè cho người đi bộ hoàn toàn bị hàng ăn độc chiếm.
Câu chuyện này xuất hiện ở không ít các đô thị lớn. Vẫn biết quyền kinh doanh là chính đáng nhưng các chuyên gia cho rằng không thể để các hoạt động này làm ảnh hưởng tới bộ mặt đô thị vốn đang phải chịu đựng sự quá tải và ngột ngạt.
Không gian chung thành nơi nướng thịt. Ảnh: T.C
Việc đưa khói bếp ra bên ngoài được người bán coi là bình thường. Ảnh: T.C
Theo ông Nguyễn Văn Hùng, Trưởng ban điều hành Hiệp hội Môi giới bất động sản (VARS) tại TPHCM, các quán kinh doanh, đặc biệt là hàng ăn uống, thực phẩm, thường tận dụng vỉa hè hoặc không gian chung tại đô thị để bán hàng. Nhờ đó, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động và mang lại sự tiện lợi cho người dân.
Tuy nhiên, ngược lại, hoạt động kinh doanh như vậy gây tác động tiêu cực đến không gian chung.
Thứ nhất, vệ sinh môi trường nổi lên như một mối lo lớn. Rác thải từ hàng quán vứt chưa đúng nơi quy định, dẫn đến tình trạng ô nhiễm, thậm chí là nguy cơ lây lan bệnh dịch tại đô thị.
Thứ hai, không gian chung bị thu hẹp nghiêm trọng. Đặc biệt, xu hướng lấn chiếm vỉa hè trở nên phổ biến ở xung quanh các khu chợ truyền thống, dẫn đến hình thành “chợ cóc”, những khu vực buôn bán tự phát, lộn xộn. Tại các chợ lớn như chợ Tân Bình, chợ Bà Chiểu hay một loạt chợ truyền thống khác, việc bán thực phẩm tươi sống và mở quán ăn tràn lan đã biến không gian công cộng thành khu vực riêng, gây hỗn loạn đô thị.
“Đô thị Việt Nam vốn phải đối mặt với áp lực dân số cao, nay lại bị ‘xấu xí hóa’ bởi sự lộn xộn, thiếu quy hoạch. Nếu không kiểm soát, tình trạng này có thể làm giảm sức hấp dẫn đầu tư và du lịch”, ông Hùng nhận xét.
Còn theo KTS Khương Văn Mười, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, những hiện tượng như ùn tắc, ô nhiễm, ngập lụt... được gọi với một cái tên chung là “bệnh lý đô thị”.
Tại TPHCM, nguyên nhân của căn bệnh đến từ việc phát triển kinh tế quá nhanh. Nơi nào sống ổn và làm ăn được, người dân sẽ ùn ùn đổ về, trong khi công tác quản lý Nhà nước không theo kịp sự phát triển.
Vỉa hè thành nơi bán hàng ăn và rửa bát. Ảnh: T.C
Đâu là nơi đáng sống?
Để giải quyết tận gốc “bệnh lý” đô thị trên, theo KTS Khương Văn Mười, phát triển không gian sống ở các địa bàn khác để thu hút người dân là việc cần làm. Tại không gian sống đó, người dân có việc làm, có nơi khám, chữa bệnh hoặc địa điểm giải trí thì họ sẽ hạn chế di chuyển về khu vực trung tâm thành phố.
Tại các dự án đô thị mới, việc chủ đầu tư tuân thủ quy định về diện tích sống, mật độ cây xanh cũng giúp không gian sống của cư dân được đảm bảo.
“Trước đây, khu đô thị Phú Mỹ Hưng hình thành đã giúp phát triển khu Nam thành phố, giảm áp lực dân vào trung tâm. Đồng thời, việc mở các trục đường kết nối các quận 4, 6, 8 (cũ) cũng tăng khả năng kết nối giao thông”, ông nêu ví dụ.
Đồng quan điểm, đại diện VARS cho rằng, các khu đô thị lớn và hiện đại đã chứng minh hiệu quả với thiết kế tích hợp công viên, lối đi bộ rộng và khu vực kinh doanh riêng biệt, tránh lấn chiếm vỉa hè.
Trong một xã hội hướng tới văn minh bền vững, việc hình thành những khu đô thị như vậy trở nên rất cần thiết. Đây là nơi tích hợp đầy đủ tiện ích như siêu thị, trường học, bệnh viện và khu vui chơi, đồng thời đảm bảo không khí trong lành nhờ hệ thống xử lý chất thải tiên tiến và những mảng xanh được quy hoạch cụ thể. Những không gian sống này sẽ góp phần nâng tầm bộ mặt đô thị.
Thực tiễn trên thế giới, tại nhiều quốc gia phát triển như Singapore hay Úc, việc quy hoạch các khu chức năng trong đô thị được thực hiện bài bản và chi tiết: khu ở được tách biệt với khu kinh doanh, các trung tâm thương mại – tài chính (CBD) không lẫn vào khu dân cư, đồng thời hình thành những không gian chuyên biệt như khu mua sắm, khu giải trí, khu ẩm thực.
Mỗi khu vực đều có quy định riêng về quy hoạch ngành hàng, thời gian hoạt động, nhằm phát huy thế mạnh "buôn có bạn, bán có phường", kiểm soát trật tự – vệ sinh – tiếng ồn. Tại Việt Nam, mô hình này cũng đang định hình tại một số đại đô thị lớn nhằm bảo đảm không gian sống văn minh, hạn chế tình trạng nhà ở bị bủa vây bởi chợ tạm, hàng quán, quán nhậu ồn ào, mất mỹ quan và vệ sinh, qua đó hướng tới một đô thị hiện đại, bền vững và đáng sống hơn.
Ông Hùng còn chỉ ra, xu hướng người dân thích sống gần chợ truyền thống - nơi từng được coi là trung tâm tiện ích, đã trở nên lỗi thời. Hành vi mua sắm đang thay đổi mạnh mẽ với sự bùng nổ của thương mại điện tử cũng như hệ thống cửa hàng tiện lợi mọc lên khắp nơi, đã cung cấp hàng hóa thiết yếu nhanh chóng.
Theo ông, điều này không chỉ tiết kiệm thời gian cho người tiêu dùng mà còn tránh được những bất tiện từ chợ cóc như ô nhiễm hay lộn xộn không gian đô thị.
Hình ảnh từ trên cao của một khu đô thị kiểu mẫu. Ảnh: Nguyễn Huế
Còn GS Nguyễn Quang Trung, đồng lãnh đạo Trung tâm nghiên cứu Thành phố Thông minh và Bền vững Châu Á - Thái Bình Dương, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng, mô hình phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng TOD được kỳ vọng sẽ tái cấu trúc không gian đô thị.
Tại TPHCM, đến năm 2035, khoảng 355km đường sắt đô thị dự kiến sẽ kết nối trung tâm thành phố với các đô thị vệ tinh.
Đầu tư hạ tầng và giãn dân đang được xem là giải pháp căn cơ giúp giảm áp lực lên khu trung tâm thành phố. Bà Dương Thuỳ Dung, Giám đốc Điều hành CBRE Việt Nam, nhận định, TPHCM (cũ) gần như rất khan hiếm đất để phát triển các dự án mới.
Sau sáp nhập, cơ sở hạ tầng của thành phố ngày càng phát triển; do đó, việc mở rộng, giãn dân là đi bước hiệu quả để tạo thêm nguồn cung nhà ở, thêm sản phẩm bất động sản với đa dạng sự lựa chọn cho người mua. Nguồn cung tăng cũng sẽ góp phần giảm mặt bằng giá bán nhà trên thị trường.
Ở góc độ nghiên cứu chính sách, bà Cao Thị Thanh Hương, Quản lý cấp cao Bộ phận Nghiên cứu tại Savills Việt Nam, cho rằng, thay vì trực tiếp can thiệp vào chiến lược giá bán của doanh nghiệp bất động sản, Nhà nước nên tác động bằng tháo gỡ pháp lý, quy hoạch các vùng kinh tế mới và đầu tư hạ tầng để thúc đẩy quá trình đô thị hóa đồng đều hơn nhằm kéo giãn dân.
“Đây là bài học xương máu của nhiều quốc gia. Muốn giãn dân thành công thì phải bắt đầu từ hạ tầng và đô thị hóa” bà Hương nói và khẳng định, việc mở rộng không gian đô thị theo hướng kết nối vùng không chỉ giúp phân bổ lại mật độ dân cư, mà còn tạo dư địa phát triển cho các phân khúc phù hợp với người mua ở thực.
Nếu muốn giải quyết tận gốc bài toán nhà ở, các đô thị cần nhìn nhận đây là câu chuyện chính sách và quy hoạch chứ không chỉ đơn thuần là câu chuyện kinh doanh của các doanh nghiệp trên thị trường, theo đại diện Savills.
Trần Chung - Theo Vietnamnet
