Donald Trump đã khơi mào lại cuộc chiến thương mại với Trung Quốc bằng lời đe dọa áp thuế 100% đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc vào ngày 10 tháng 10, một cuộc đọ sức mới có thể dẫn đến thất bại giữa hai cường quốc lớn nhất thế giới sau quyết định chứa đựng nhiều hệ quả của Trung Quốc về việc thắt chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm.
-----------------------------------
D. Trump, giữa hai lá cờ, biểu tượng của một cuộc đấu kinh tế khác. DR
Cuối cùng, mọi thứ có vẻ gần như tốt đẹp giữa Donald Trump và người đồng cấp Tập Cận Bình trước thềm một hội nghị thượng đỉnh có thể xảy ra giữa hai nhà lãnh đạo, mà Washington đã công bố bên lề hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) sắp tới tại Hàn Quốc vào tháng 11.
Bắc Kinh chưa bao giờ xác nhận hội nghị thượng đỉnh này, vốn sẽ là hội nghị đầu tiên kể từ năm 2019. Không ai biết liệu nó có diễn ra hay không trước những căng thẳng mới này, báo hiệu một cuộc khủng hoảng mới, kéo dài giữa hai gã khổng lồ kinh tế thế giới. Nhưng điều quan trọng không nằm ở đó.
Thật vậy, nên tìm điều đó nơi quyết định của chính quyền Trung Quốc, được công bố vào ngày 9 tháng 10, về việc áp đặt các biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với xuất khẩu đất hiếm, khi biết rằng Trung Quốc khai thác 69% khoáng sản đất hiếm, xử lí 88% tinh quặng đất hiếm và tinh chế 90% kim loại đất hiếm trên thế giới.
Những loại đất hiếm và khoáng chất này đã trở thành nhu cầu thiết yếu tuyệt đối cho việc sản xuất nhiều loại sản phẩm, từ các sản phẩm hàng ngày đến các sản phẩm quân sự công nghệ cao, bao gồm điện thoại thông minh, máy tính, ô tô và tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) có khả năng mang đầu đạn hạt nhân.
Do đó, những hậu quả về kinh tế, công nghệ và do đó cũng là địa chính trị của quyết định này có thể là rất lớn. Điều này lại càng đúng khi các quy định mới này cũng đưa ra khái niệm về sự đặc quyền ngoại giao, một biện pháp mới đối với Trung Quốc tự ban cho mình khả năng cấm các nước khác xuất khẩu các sản phẩm có chứa những kim loại và đất quý hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc. Hoa Kỳ thường viện dẫn đến khái niệm này, ví dụ như cấm bán điện thoại thông minh Huawei mang thương hiệu Trung Quốc có chip do Mỹ sản xuất. Do đó, Bắc Kinh chỉ đơn giản là đáp trả vì lợi ích riêng của mình bằng một phương pháp của Mỹ.
Do đó, sự được mất thật sự là rất lớn, và chính quyền Mỹ hiểu rõ điều này. Ngoài những sự gào thét thường thấy của Donald Trump, Washington đã kêu gọi phần còn lại của thế giới nhận thức về tầm quan trọng của vụ này, cho rằng khi làm như vậy, Trung Quốc đang tấn công toàn thế giới.
HOA KỲ CẢNH BÁO TRUNG QUỐC VỀ VIỆC TÁCH RỜI KHỎI THẾ GIỚI
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent đã cảnh báo Bắc Kinh vào thứ Tư, ngày 15 tháng 10, rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới đối với đất hiếm và các khoáng sản thiết yếu sẽ buộc Hoa Kỳ và các quốc gia khác phải “tách rời” khỏi Trung Quốc. “Tách rời” là một thuật ngữ mạnh vì có nghĩa là cắt đứt mọi mối quan hệ giữa các nền kinh tế, điều mà hầu hết các chuyên gia đều đồng ý rằng đối với Trung Quốc “tách rời” ngay tức thì là gần như không thể.
Phát biểu cùng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer tại một cuộc họp báo hôm thứ Tư tại Washington, ông Bessent nói rằng “nếu Trung Quốc muốn trở thành một đối tác không đáng tin cậy của thế giới, thì thế giới sẽ phải tách rời.” “Thế giới không muốn tách rời. Chúng tôi muốn giảm thiểu rủi ro. Nhưng những tín hiệu như thế này là dấu hiệu của sự tách rời, điều mà chúng tôi không nghĩ Trung Quốc muốn”, ông nhấn mạnh.
Theo các quy định mới do Bắc Kinh công bố, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 12, các công ty nước ngoài xuất khẩu sản phẩm có chứa ngay cả một lượng nhỏ (0,1% giá trị) các khoáng sản này và mười hai loại đất hiếm được sản xuất tại Trung Quốc sẽ cần phải có giấy phép của chính phủ trước. Không hề là một quyết định vội vàng, quả bom tấn này chắc chắn là một phần trong chiến dịch tấn công được cân nhắc kỹ lưỡng của chế độ cộng sản Trung Quốc, kết quả của một tính toán chính trị có tính đến sự sụp đổ dần của ảnh hưởng của Mỹ kể từ khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào ngày 20 tháng 1.
Các hạn chế mới đặc biệt áp dụng cho erbium, europium, holmium, thulium và ytterbium, và do đó cũng áp dụng cho các ứng dụng trong lĩnh vực quốc phòng và bán dẫn. Những sự rối loạn do hạn chế xuất khẩu gây nên là không thể tránh khỏi do thiếu các nguồn đất hiếm thay thế và thiếu các vật liệu thay thế khả thi trong nhiều ứng dụng tổng hợp, nhóm IDTechEx, chuyên cung cấp nghiên cứu độc lập đáng tin cậy về các công nghệ mới nổi và thị trường của chúng, đã nhấn mạnh như trên vào thứ Năm, ngày 16 tháng 10.
Cũng tại cuộc họp báo này, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer nhấn mạnh rằng những biện pháp mới này có thể sẽ có tác động toàn cầu: “Mặc dù Trung Quốc đã thực hiện một số biện pháp thương mại trả đũa đối với Hoa Kỳ, Châu Âu, Canada, Úc và nhiều quốc gia khác trong những năm gần đây, nhưng biện pháp mới này không phải là sự trả đũa tương xứng. Vì từ nay trường hợp này là một hình thức ép buộc kinh tế đối với tất cả các quốc gia trên thế giới.”
Sara Schuman, người cho đến gần đây là một trong những nhà đàm phán thương mại hàng đầu của Hoa Kỳ về Trung Quốc, đã thúc giục Bắc Kinh bỏ quyết định này. “Giờ đây, quả bóng đang ở trong tay Trung Quốc. Liệu họ sẽ [...] dỡ bỏ những hạn chế này [đối với đất hiếm] hay chọn sử dụng các chuỗi cung ứng toàn cầu mà họ đang thống trị như là một vũ khí?” bà nói thêm. “Câu trả lời của Trung Quốc cho câu hỏi này trong hai tuần tới sẽ có những tác động chiến lược sâu rộng trong nhiều năm tới”, bà nhấn mạnh.
BẮC KINH ĐÃ ÁP DỤNG MỘT GIỌNG ĐIỆU HOÀN TOÀN MỚI VỚI WASHINGTON
Đằng sau bức bình phong, thực tế dường như cho thấy giọng điệu của Bắc Kinh trong các cuộc đàm phán thương mại với Washington đã thay đổi hoàn toàn. Theo một số nguồn tin am hiểu của Hoa Kỳ, các cuộc đàm phán mới nhất được tổ chức vào tháng trước tại Madrid đặc biệt căng thẳng, như Scott Bessent và Jamieson Greer cũng đã ngụ ý.
Được trích dẫn bởi tờ báo kinh doanh Anh Financial Times trong ấn bản ngày thứ Tư, 15 tháng 10, họ đã chỉ trích Lý Thành Cương (李成钢), trưởng đoàn đàm phán thương mại Trung Quốc do Phó Thủ tướng Hà Lập Phong (何立峰), người đồng cấp với Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ, dẫn đầu.
Theo Scott Bessent, Lý Thành Cương đã đến Washington mà không được mời vào tháng 8 và “rất thiếu tôn trọng”, trái ngược với các thành viên khác trong phái đoàn Trung Quốc trong bốn vòng đàm phán thương mại đã diễn ra cho đến lúc bấy giờ.
Theo quan chức Hoa Kỳ, cũng chính nhà đàm phán này đã đi xa đến mức đe dọa sẽ gây ra “hỗn loạn toàn cầu” nếu Hoa Kỳ thực hiện kế hoạch thu phí đối với tàu Trung Quốc cập cảng Hoa Kỳ, một chính sách mới của Hoa Kỳ có hiệu lực trong tuần này.
Các nhà phân tích chia rẽ về ý định của Trung Quốc. Một số người cho rằng Bắc Kinh đang đặt cược rằng việc áp đặt chương trình kiểm soát xuất khẩu đất hiếm sẽ buộc Hoa Kỳ phải nới lỏng kiểm soát xuất khẩu đối với chất bán dẫn và các công nghệ liên quan đến chip, vì Donald Trump đã từng nhiều lần nhượng bộ trước các yêu cầu của Trung Quốc.
Đối với những người khác, thái độ của chính quyền Trung Quốc đối với Hoa Kỳ đã thay đổi căn bản, cả về hình thức lẫn nội dung, do hai yếu tố mới trong phương trình địa chính trị toàn cầu: thiệt hại to lớn do các chính sách thường thiếu suy nghĩ của Donald Trump gây ra cho ảnh hưởng của Hoa Kỳ trên thế giới và việc củng cố dần dần liên minh trên thực tế hiện có giữa Trung Quốc và Nga, điều này mang lại cho Bắc Kinh những quân bài mới trên trường quốc tế.
Tờ The Economist nhận định hôm thứ Năm là “Vẫn còn hy vọng rằng ông Trump sẽ đạt được thỏa thuận với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào ngày 29 tháng 10, trước hội nghị thượng đỉnh tại Hàn Quốc. Nhưng để có sự tạm đình chiến lâu dài, mỗi bên phải hiểu rõ điểm mạnh và điểm yếu của đối thủ, cũng như của chính mình. Điều đó dường như khó có thể xảy ra”.
Tuần báo Anh lưu ý: “Ông Trump dường như tin rằng nền kinh tế Mỹ có thể chịu được mức thuế quan ba chữ số đối với Trung Quốc. Điều này bất chấp kinh nghiệm trước đó trong cuộc chiến thương mại, khi mức thuế quan trung bình mà Hoa Kỳ áp đặt lên các sản phẩm Trung Quốc đã vượt quá 100% trong thời gian ngắn và các thị trường đã sụp đổ. Tình hình này, cùng với sự trả đũa của Trung Quốc, tỏ ra quá đau đớn để có thể được chịu đựng trong hơn một vài tuần. Đó là lý do tại sao Hoa Kỳ đã tìm cách đạt được một thỏa thuận đình chiến vào tháng 5”.
NHỮNG LẬP LUẬN CỦA TRUNG QUỐC NHẰM BUỘC HOA KỲ PHẢI NHƯỢNG BỘ
Nhiều nhà kinh tế tin rằng việc áp thuế 100% đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc sẽ nhanh chóng trở nên quá tốn kém đối với người tiêu dùng Mỹ, gây ra những hậu quả chính trị cho Donald Trump. Về phần mình, Trung Quốc đã rất chú trọng đa dạng hóa xuất khẩu trong những năm gần đây, dẫn đến sự phụ thuộc ít hơn nhiều vào thị trường Mỹ.
“Nếu [Donald Trump] triển khai mức thuế quan 100%, khó có thể dự đoán điều gì sẽ xảy ra. “Nếu các nhà đầu tư kết luận rằng Trump không sợ chúng, thì họ sẽ sợ chúng”, tờ The Economist giải thích. “Thờ ơ trước những điểm yếu của đất nước mình, các quan chức Mỹ cũng đang phóng đại những điểm yếu của Trung Quốc. Đúng là Trung Quốc đang phải chịu đựng một mức cầu yếu và tình trạng giảm phát dai dẳng: giá xuất xưởng đã giảm trong tháng 9, tháng thứ 36 liên tiếp. Tăng trưởng của nước này trong năm nay cũng được thúc đẩy bởi xuất khẩu. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là sự phụ thuộc của Trung Quốc vào thị trường Mỹ có thể làm tê liệt nước này”, tờ báo hàng tuần này chỉ ra.
Trong một bài viết khác, tờ The Economist đã chế giễu những tuyên bố gần đây nhất của Donald Trump, lúc thì đe dọa, lúc lại hòa giải, minh họa rõ ràng cho sự thiếu nghiêm túc của chúng. “Đừng lo lắng về Trung Quốc, mọi chuyện sẽ ổn thôi!”, ông tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social của mình vào ngày 12 tháng 10, vài ngày sau khi đe dọa sẽ trả đũa các biện pháp mới của Trung Quốc, ám chỉ rằng Tập Cận Bình “chỉ đơn giản là đã trải qua một khoảnh khắc tồi tệ”.”
“Việc nói rằng Tập Cận Bình đã trải qua một ‘khoảnh khắc tồi tệ’ - nghĩa là Tập Cận Bình đã phạm sai lầm - có lẽ khiến Trung Quốc khó có thể nhượng bộ hơn, ngay cả khi họ muốn”, nhà quan sát kỳ cựu về Trung Quốc Bill Bishop giải thích trong bản tin mới nhất của mình. “Phía Trung Quốc dường như đang đặt cược rằng Trump sẽ lại nhượng bộ […] nhưng nếu họ không làm vậy, mọi thứ có thể trở nên tồi tệ. Dường như rất khó có khả năng phía Trung Quốc sẽ nhượng bộ về chế độ kiểm soát xuất khẩu mới này, vốn mang lại cho họ quyền lực đáng kể đối với các ngành công nghiệp chủ chốt trên toàn cầu”, ông nói thêm.
Nhưng ngoài sự thiếu nhất quán của Donald Trump, tiêu đề của tờ The Economist còn nêu rõ: “Sự cân bằng về phương diện khủng bố kinh tế không phải là nền tảng cho sự ổn định toàn cầu”, và những bất đồng giữa Washington và Bắc Kinh hiện nay đang đến mức tạo ra một sự đe dọa về một cuộc khủng hoảng kéo dài với hậu quả toàn cầu.
“Sự đoạn tuyệt mới nhất cũng cho thấy Hoa Kỳ và Trung Quốc tiếp tục hiểu lầm nhau”, tờ The Economist nhận định, và “khi ông Trump hy vọng sẽ thuyết phục ông Tập từ bỏ các biện pháp kiểm soát này thì ông ấy sẽ thất vọng. Chúng là một phần trong nỗ lực mà Trung Quốc triển khai nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý cho vũ khí kinh tế mạnh nhất của mình.”
Thật vậy, cuộc khủng hoảng Trung-Mỹ kể từ đó đã trở nên tồi tệ hơn bởi vì, ngoài việc áp thuế đối với tàu buôn Trung Quốc, nó còn mở rộng sang việc Trung Quốc nhập khẩu đậu nành Mỹ, mà Bắc Kinh dự định sẽ giảm.
“Tôi nghĩ chúng ta sẽ ổn. Và nếu không, cũng không sao [...] Tôi có mối quan hệ tốt đẹp với Chủ tịch Tập, nhưng đôi khi chúng tôi hơi căng thẳng, bởi vì Trung Quốc thích lợi dụng người khác. Khi bị tấn công, bạn phải biết cách tự vệ”, Donald Trump gần đây đã tuyên bố.
Gần như cùng lúc, Trung Quốc tuyên bố ý định tiếp tục giảm mua đậu nành Mỹ. Trong những tháng gần đây, Bắc Kinh, nước mua đậu nành lớn nhất thế giới, đã giảm mạnh lượng mua từ Hoa Kỳ để chuyển sang mua từ Brazil và Argentine.
“Donald Trump lại nổi cơn thịnh nộ, và hôm thứ ba 14 tháng 10 cáo buộc Trung Quốc có ‘hành vi thù địch về kinh tế’”, ám chỉ rằng Hoa Kỳ có thể tìm cách “trả thù” bằng cách ngừng nhập khẩu dầu ăn và các hàng hóa khác. “Chúng ta có thể dễ dàng tự sản xuất dầu ăn; chúng ta không cần phải mua từ Trung Quốc”, Trump tuyên bố trên Truth Social.
TRUNG QUỐC VỚI TẦM NHÌN DÀI HẠN ĐỐI ĐẦU VỚI HOA KỲ VỚI TẦM NHÌN DÀI HẠN
Những diễn biến gần đây cho thấy rõ ràng sự khác biệt cơ bản giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ trong cách điều hành chính sách đối ngoại. Trong khi chiến lược của Bắc Kinh dựa trên thời gian dài, được thúc đẩy bởi những biến động sâu sắc mà thế giới đang trải qua, thì chiến lược tức thời hơn của Washington phần lớn được thúc đẩy bởi vị tổng thống của họ và những thay đổi tâm trạng đương thời của ông.
Một trong những bất ngờ của năm 2025 là số lượng rất hạn chế các quốc gia lựa chọn trả đũa thuế quan của Donald Trump bằng cách áp đặt thuế quan của riêng họ. Hầu hết đều cảm thấy tốt hơn là xoa dịu tổng thống Mỹ hơn là mạo hiểm có một cuộc đối đầu tốn kém. Tuy nhiên, Trung Quốc là một ngoại lệ, đáp trả những lời đe dọa của ông Trump bằng các biện pháp trả đũa cho đến khi hai bên, với sự chủ động của tổng thống Mỹ, đạt được một thỏa thuận đình chiến vào phút chót vào mùa xuân vừa qua.
Sự tương phản rõ rệt này giữa thái độ thụ động tương đối của các đối tác chính của Hoa Kỳ và ngoại lệ của Trung Quốc đánh dấu một quyết tâm chiến đấu mới từ phía Trung Quốc, minh họa cho cả quyết tâm chống lại Hoa Kỳ và thể hiện, kể từ khi vị tổng thống thứ 47 của Hoa Kỳ trở lại Nhà Trắng, mong muốn không hề nao núng trong việc ngăn chặn một cách có hệ thống các tham vọng của Hoa Kỳ.
Đây không phải là lần đầu tiên Bắc Kinh sử dụng đất hiếm làm đòn bẩy chính trị. Họ đã làm như vậy vào những năm 1990 để chống lại Nhật Bản. Nhưng tất cả những điều này khiến Edward Luce, biên tập viên tờ Financial Times của Mỹ, nhận định rằng “Trump là một món quà tiếp tục mang lại lợi ích cho Trung Quốc.”
Đối với Edward Luce, Tổng thống Mỹ “chắc chắn sẽ là người thua cuộc trong cuộc chiến thương mại leo thang với Trung Quốc”. “Trump dường như không đồng tình với quan điểm cho rằng Hoa Kỳ và Trung Quốc đang tham gia vào một cuộc đấu tranh đối đầu với nhau để giành quyền bá chủ toàn cầu […] Hành động của ông ấy càng làm gia tăng tham vọng của Trung Quốc và khiến một cuộc sự chạm trán giữa hai cường quốc dễ xảy ra hơn vào một thời điểm nào đó”, nhà bình luận này, người am hiểu về Trung Quốc, cho biết thêm.
Henry Sanderson, một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về đất hiếm và công dụng của chúng, cho biết: “Những biện pháp này đã gây sốc cho tất cả mọi người […] nhưng đó là một phần trong nỗ lực của Trung Quốc nhằm tối đa hóa ảnh hưởng và kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của mình”.
“Tôi nghĩ Trung Quốc ngày nay đã không còn tự kiềm chế nữa, và chúng ta đã thấy trong quá khứ rằng khi họ sử dụng đất hiếm làm đòn bẩy, Trump thực sự đã nhượng bộ và đầu hàng”, ông nói thêm, được trích dẫn vào thứ Tư, ngày 14 tháng 10, bởi The Wire China, một tạp chí tin tức trực tuyến hàng tuần chuyên về kinh tế, kinh doanh và tài chính Trung Quốc, do cựu phóng viên tờ New York Times tại Thượng Hải, David Barboza, sáng lập.
CANH BẠC MẠO HIỂM NHƯNG CÓ TÍNH TOÁN CỦA TRUNG QUỐC VÀ NHỮNG LỢI ÍCH ĐÁNG KỂ
Trong thực tế, quyết định của Bắc Kinh về đất hiếm trông rất giống một sự đánh cược được tính toán của chủ tịch Trung Quốc dựa trên một nhận xét đơn giản nhưng lạnh lùng: không giống như nhiệm kỳ đầu tiên của Donald Trump (2017-2021), Trung Quốc ngày nay đủ mạnh để chống lại Hoa Kỳ và buộc vị tổng thống thất thường của Hoa Kỳ phải nhượng bộ.
Như vậy, cuộc chiến thương mại giữa hai nước đã bùng nổ trở lại. Nhưng tại Bắc Kinh, lịch trình chính trị luôn cận kề những quyết định quan trọng. Đối với một số nhà quan sát, vì những lý do nội tại, Tập Cận Bình có lợi khi khơi lại cuộc đọ sức vào thời điểm nền kinh tế Trung Quốc tiếp tục cho thấy những dấu hiệu đáng lo ngại về sự trì trệ.
Hội nghị Trung ương lần thứ tư của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (CPC) khóa 20 sẽ diễn ra từ ngày 20 đến 23 tháng 10. Hội nghị sẽ quy tụ khoảng 370 ủy viên thường trực và dự khuyết của Ban Chấp hành Trung ương, với mục đích phê chuẩn các định hướng lớn của đất nước. Một lần nữa, một trong những chủ đề trọng tâm sẽ là vấn đề an ninh quốc gia. Việc kháng cự lại Hoa Kỳ sẽ mang đến cho Tập Cận Bình cơ hội chứng minh với các đồng chí rằng ông được tôn trọng trên trường quốc tế, kể cả bởi người Mỹ.
Tuy nhiên, mặc dù dường như chắc chắn Trung Quốc sẽ không đảo ngược quyết định của mình, nhưng canh bạc của Trung Quốc lại có tầm quan trọng rộng lớn hơn nhiều, ảnh hưởng đến tất cả các nền kinh tế toàn cầu với rủi ro - có lẽ được Bắc Kinh đánh giá thấp và do đó hạn chế - về một phản ứng dữ dội trên trường quốc tế.
Nếu thành công, nó sẽ mang lại cho Trung Quốc một đòn bẩy chính trị đặc biệt mạnh mẽ và chưa từng có, bởi vì, thông qua các giấy phép được cấp hoặc không được cấp theo tốc độ do mình quyết định, Bắc Kinh sẽ được tự do lựa chọn mục tiêu của mình, và do đó, tác động đến các đồng minh của Hoa Kỳ. Điều này, với tham vọng ngày nay không cần được che giấu, là tách họ khỏi Mỹ, điều này sẽ làm cho Mỹ càng thêm suy yếu.
Phạm Như Hồ dịch
Nguồn: “Pékin et Washington relancenet la guerre commerciale à hauts risques”, Asialist, 17/10/2025
